Kujawy przed Piastami — domy, grobowce i grody

Wystawa „Wahadło czasu” pokazuje makietę trapezowatych domów znanych z wykopalisk w okolicach Brześcia Kujawskiego. Obok przedstawia pochówki społeczności określanej przez archeologów jako grupa brzesko-kujawska. Dom i grób pozwalają zajrzeć w codzienność ludzi żyjących tu na długo przed średniowiecznymi grodami. Dzisiejsze centrum kultury stoi na terenie dawnej stacji przeładunkowej kolejki wąskotorowej; to miejsce opowiadania o odkryciach, nie zachowana neolityczna osada.

Pięć długich grobowców w lesie pod Wietrzychowicami wzniosła społeczność kultury pucharów lejkowatych. Największy, oznaczony numerem trzy, ma 115 metrów długości. W jego wnętrzu odkryto pochówki dwóch osób, a przy mężczyźnie jedynie krzemienny nóż: rozmach budowli kontrastował ze skromnym wyposażeniem. Kamienne obstawy i ziemne nasypy odtworzono po wykopaliskach. Widoczny dziś cmentarz pozwala zrozumieć skalę wspólnego wysiłku, jaki rolnicza społeczność wkładała w upamiętnienie wybranych zmarłych.

Dzisiejszy półwysep był niegdyś wyspą na Gople. Pod koniec epoki brązu istniała na niej osada, a we wczesnej epoce żelaza powstał gród otoczony wałem drewniano-ziemnym. Domy ustawiono w rzędach; wzdłuż umocnień biegła ulica wyłożona drewnem. Dopiero dziewiętnastowieczne obniżenie poziomu jeziora połączyło wyspę z otoczeniem. Krajobraz zmienił się więc zasadniczo: dzisiejszy park zajmuje teren, którego mieszkańców chroniły dawniej zarówno fortyfikacje, jak i woda.

Na stanowisku 18 w Gąskach późnorzymska osada zajęła miejsce wcześniejszego cmentarzyska. Archeolodzy odkryli ślady domów i jam zasobowych, importowane naczynia szklane oraz surowy bursztyn. W jednym budynku rozpoznali jego obróbkę; przy narożniku znajdował się skarb rzymskich denarów. Materiały z szerszego kompleksu Gąski–Wierzbiczany dokumentują również okres wędrówek ludów. Wytwórczość i kontakty dalekosiężne wiązały tę okolicę ze światem daleko poza Kujawami.